Az-Wikipedia - Azərbaycan Ensiklopediyası » Bolqarıstan tarixi

İdil Bolqarları

admin — Fri, 19 Jun 2009 11:41:37 +0000

İdil Bolqarları ,VII-X əsrlər arasında meydana çıxan bir türk birliyidir. Böyük Bolqara Xanlığının Xəzərlər tərəfindən məğrubiyyətindən, ön bolqar xalqının bölünməsindən sonra meydana gəlmişdir, və XII əsrə qədər toplu halda qalmış bir xalq olmuşlar. Cənub-qərbə köç edən ön bolqarlardan olan Tuna bulqarları IX əsrdə xristianlığı, İdil bolqarları isə VII əsrdə Islamı qəbul etmişlər. İdil Bolqarlarının şimalda qurduqları xanlıq, bölgədə əhəmiyyətli ticarət gücünə sahib olmuşdur. Sonradan bu dövlətin varisləri, Çingiz Xanın Qızıl Ordusuna qoşulmuş və ən sonda Kazan tatarları tərəfindən davam etdirilmişdir. Kazan tatarları XIX əsrə qədər özlərini hələ “tatarlar” deyil “bolqarlar” adlandırmışlar. Çuvaşlar da özlərini İdil Bolqarlarının nəvələri hesab edirlər. Günümüzün milliyyətçi çuvaşları, ölkələrinin adına “Çuvaş Respublikası” yerinə “Bolqar Respublikası” adlandırılmasını istəyirlər.

Kubrat Xanın qurduğu ilk Böyük Bolqara Xanlığının 640-ci ildə Xəzərlər tərəfindən məğlub edilməsi nəticəsində, Kotrag Xan ilə şimala köç edənlər İdil Çayına bitişik bir xanlıq quraraq İdil Bolqarlarını meydana gətirmişlər. İtələnil bölgəsinə köçən Bolqar qəbilələri, ilk zamanlar Xəzərlərlə dost dolandılar. Beş əsrlik tarixi ilə möhkəm siyasi və silahlı gücə sahib olduqları aydın olmaqdadır. Yerləşdikləri torpaqların məhsuldar olması, ticarəti yaxşı bilmələri bu dövlətə güc verdi. Dövlətin paytaxtı olan “Bolqar” şəhəri, XI və XII əsrlərdə Avropanın ən əhəmiyyətli ticarət şəhərlərindən biriydi. İdil Bolqarları 922-ci ildə, Al Xanın hökmdarlığı əsnasında Islamı qəbul etmişdilər.

İdil Bolqarları üçün ən mühüm qonşuları, Xəzər xanlığının dağılmasından sonra ruslar və peçenekler olmuşlar. XI əsrin ortalarında İdil çayının cənubunda yaşamış olan peçeneklerin yerini Qıpçaqlar tutmuşdular. 1006-cı ildə İdil Bolqarları, ticari məqsədlərdən ötəri ilk dəfə ruslarla diplomatik əlaqələr qurmuşlar. Ibrahim Xan dövründə (1006-1025) bu əlaqələr Xorasana qədər uzanmışdır. Amma XII əsrdə rus şahzadələri Bolqar tacirlərinin yolunu kəsdirib onları soydurduqları və hətta onlara işgəncə verdikləri üçün, ruslar ilə aralarında ciddi problemlər yaşanmışdır. 1117-ci ildə Şahzadə Münsif Dolqoruski (1125-1157) və Qipçaq Xanı Ayepa arasında birləşmə razılaşması reallaşmışdır. Lakin, bolqarlar Ayepa Xanı və digər şahzadələri zəhərləyərək bu razılaşmanı pozmağı bacarmışlar. Andrey Boqoljubski (1157-1174) hökmdarlığı dövründə İdil Bolqarlarına hücum etmişdir. Ruslara qarşı davam etdirilən bu döyüşlərin biri Xan Gadbulla Çelbir (1178-1225) zamanında reallaşmış və bundan qısa müddət sonra monqollar İdil Bolqarlarının ölkəsini soxulmuşlar. Monqolların güclərinin artması davam etdikcə İdil Bolqarları dövlətinin sonu qaçınılmaz oldu.

1236-cı ilin payızında Batı Xanın ruslara qarşı hücum etmək üçün toplanan nəhəng ordusu Bolqar şəhərini talan etmişdir. Beləcə böyük bir qırğın ilə İdil Bolqarları xanlığının sonu gəldi. Sağ qalan İdil Bolqarları Monqol ordusuna qatıldılar. Çingiz Xanın Qızıl Ordu dövründə İdil Bolqarlarının torpaqları və tikdikləri şəhərlər Çingiz Xanın aristokratları üçün bir mərkəzə çevrilmiş və XIV əsrə qədər əhəmiyyətini qorumuşdur. Yüksək mədəniyyətə sahib olan Kazan Bolqarları, monqolların və Altınordu Dövlətinin türkləşməsinə səbəb oldu. 1399-cu ildə Rus işğalına uğrayan Bolqar Dövləti, Altınordu Dövləti yıxıldığı 1437-ci ildən etibarən “Kazan Xanlığı” bünövrəsində varlıqlarına davam etdirdilər.

Ön bolqarlar

admin — Fri, 19 Jun 2009 11:39:48 +0000

Ön bolqarlar, türk dillərinin ogur qrupuna mənsub bir dildə danışan tarixi türk xalqıdır. Böyük hunları meydana gəldiyi İtələnil çayı ətrafında yaşayan türk soylarından biriydi. Hiunguların yıxılmasından sonra, hunların qərbə köç etməsi səbəbindən bolqarlar şimala çəkildilər. V əsrdə şərqdən gələn Sabir türkləri ilə qarşılaşdılar və daha da şimala və qərbə çəkildilər. Avropa Hunlarının bir parçası oldular. Avropa hunları ilə ogur türklərinin qarışmasıyla “Bolqar” adıyla xatırlanan türk birliyini meydana gətirdilər. Bolqar – “bulanmaq”, “qarışmaq” mənasını verməkdədir. Hunlardan sonra Sabirlərin və Göytürklərin hakimiyyətinə girdilər. Ogur qəbilələri avarların İstanbul mühasirəsində avarlara kömək etmişlər. Bizans-Avar rəqabətində Balkan ogurları bəzən bizanslıların, bəzən də avarların tərəfində olmuşdular.

Bolqarlar bir çox türk soylarının birləşməsiylə 630-cu ildə ortaya çıxdılar. Böyük Bolqar xanlığını Kubrat Xan qurdu. VII əsrin ilk yarısında Xan Kubrat Qaradənizin şimalında dağınıq yaşayan türk Kutrigur, Utrigur, Sabirlər və Onogurlar kimi soyları və bundan başqa 7 slavyan qövmünü, Bizansın razılığı ilə qurduğu ilk böyük bolqar dövlətinin tərkibində birləşdirmişdir. Beləliklə Bolqar adında yeni bir boy əmələ gəlmişdir. Ancaq qurulan dövlət uzun ömürlü olmadı. VII əsrin ikinci yarısında, Kubrat Xanın 665-ci ildə ölümündən sonra digər bir Türk xalqı olan Xəzərlər bu dövləti məğlub etməyi bacarmışlar.

Kubratın böyük oğulu Batbayan (Bayan) Xəzərlərin hökmdarlığı altında yaşamağa razı olmuş və Xəzərlərə qatılmışlar. Xəzərlərin hakimiyyəti altında yaşamağa razı qalan bolqarlara Quru Bolqarlar deyilir. Xalqın ən əhəmiyyətli hissələrindən bir qismi şimala köç edib İdil bolqarları dövlətini qurdular və və şimala köç edən İdil bolqarlarına Ağ Bolqarlar da deyilər. Ağ bolqarlardan bu günki Çuvaşlar xalqı meydana gəlmişdir. Xan Asparuhun tabeçiliyi altında cənub-qərbə köç edən hissə isə 678-ci ildə Tuna bolqar dövlətini qurmuşlar və Bu günki Bolqarıstanın təməlini qoymuşdular. Digər bir qrupun isə avarlara qatılaraq daha da qərbə, orta Avropaya doğru köç etdiyi güman edilir.

Onogurlar

admin — Fri, 19 Jun 2009 11:38:18 +0000

Onogurlar, Macarların, Bolqarların və Uyğurların bir qisiminin mənşəyini meydana gətirən Hiungu konfederasiyası içərisində iştirak etmiş Türkcə danışan bir qövm. Macarların, Bolqarların və Uyğurların bir qisiminin mənşəyini meydana gətirən Onogur, Hiungulara bağlı birliklərdən biri olaraq ana yurdları Tanrı dağlarının qərbi ilə Eli çayı arasındakı bölgə idi. Onogurlara aid ilk məlumatlar 461-465 illəri arasında Qərb Sibirya qövmləri arasında görülən köç hadisəsi ilə əlaqədardır. Hiungnular yıxılınca; Altaylar ilə Ural Dağları arasında müstəqil fəaliyyətlərə giriş idilər. Sabir/Sabar köçləriylə fəaliyyətlərini itirdilər.

a. Bir qisimi Ugor qövmləri ilə birləşərək bu günki Macarları meydana gətirdilər və Avropaya köçdülər.
b. Bir qisimi Qaradənizin şimalında Bolqar boyunu meydana gətirdilər.
c. Bir qisimi də Uyğur içində iştirak etdi.

Böyük Bolqar Xanlığı

admin — Fri, 19 Jun 2009 11:37:14 +0000

Böyük Bolqar Xanlığı(Bolqar dili: Стара Велика България).Bolqarlar bir çox türk soylarının birləşməsiylə 630-cu ildə ortaya çıxdılar. Böyük Bolqar xanlığı nı Kubrat Xan qurdu. VII əsrin ilk yarısında Xan Kubrat Qaradənizin şimalında dağınıq yaşayan türk Kutrigur, Utrigur, Sabirlər və Onogurlar kimi soyları və bundan başqa 7 slavyan qövmünü, Bizansın razılığı ilə qurduğu ilk böyük bolqar dövlətinin tərkibində birləşdirmişdir. Beləliklə Bolqar adında yeni bir boy əmələ gəlmişdir. Ancaq qurulan dövlət uzun ömürlü olmadı. VII əsrin ikinci yarısında, Kubrat Xanın 665-ci ildə ölümündən sonra digər bir Türk xalqı olan (Xəzərlər) bu dövləti məğlub etməyi bacarmışlar.

Birinci Bolqar Dövləti

admin — Fri, 19 Jun 2009 11:35:30 +0000

Simeon I (893-927) dövrü

Birinci Bolqar Dövləti, tarixi bir Türk birliyi olan Ön bolqarlar ın Balkanda qurduqları bir dövlətdir. Kubrat xanın kiçik oğulu Xan Asparuh rəhbərliyində Dunay boylarına gələn Bolqarlar, 679-ci də Dunay Bolqar Xanlığını qurdular. Bizans İmperiyası ilə Avarlar arasında qalan Bolqarlar, 681-ci ildə edilən razılaşma ilə Bizans İmperiyası tərəfindən rəsmi olaraq tanındı. Asparuhdan sonra yerinə oğulu Tervel Xan keçdi. O, Bizans İmperiyası ilə dostluq müqaviləsi imzaladı.

Konstantinopolisin (bu günki İstanbul) ərəblər tərəfindən mühasirə edilməsində Bizans Bizans İmperiyasına kömək etdilər. VII əsrdən sonra Bizans İmperatorluğu ilə müqavilənin pozulması səbəbindən bizanslılar ilə müharibələr oldu. IX əsrdə hakimiyyətə keçən Krum Xan zamanında bolqarlar yenidən gücləndilər. Macarıstanı və Rumıniyanı ələ keçirdilər. 811-ci də Bizans Bizans İmperiyasını məğrubiyyətə uğratdılar. 813-cü ildə bu günki Ədirnəni alan Krum xan, 814-cü ildə Konstantinopolisi mühasirə etdi. Lakin mühasirə zamanı öldü. Yerinə oğlu Omurtag keçdi. Xan Omurtag dövründə daha da güclənən Dunay Bolqar Xanlığı, Dunayya köç edən slavyanlar arasında mənliklərini itirməyə başladılar. I Boris (852-889-ci illər) dövründə, 864-cü ildə rəsmi olaraq xristian olan bolqarlar bir çox türk xüsusiyyətlərini itirdilər. 1018-ci ildə Birinci Bolqar Dövləti yıxıldı. Daha sonraları Slavyan Xristian Bolqar dövlətləri quruldu.