Çar dövründə İrəvanda azərbaycanlıların dua etdikləri 8 [...]]]> Göy məscid (ermənicə: Կապույտ Մզկիթ), Qədim türk-azəri şəhəri İrəvanda yerli azərbaycanlı müsəlmanların dua etdikləri məsciddir. 1766-ci ildə İrəvan xanı Hüseyn-Əli Xanın əmriylə tikilmişdir və Azərbaycan memrlıq nümunələrindən biridir.Eni 66 metr,uzunluğu 97.2 metr olan Göy məscid İrəvan məscidləri içərisində ölçüsünə görə ən böyüyü və İrəvan şəhərinin mərkəzi came məscidi idi.

Çar dövründə İrəvanda azərbaycanlıların dua etdikləri 8 məsciddən biri idi. Məscid 28 hücrə, kitabxana, ibadətgah və iç həyətdən ibarətdir; və ümumilikdə 7.000 kvadrat metrlik ərazidə yerləşir. İkinci cahan müharibəsindən sonra Sovet hökümətinin radikal dünyavi siyasətinə uyğun olaraq hündürlüyü 24 metr olan 4 minarədən 3-ü söküldü və 1952-də məscidin bir hissəsi planetariyə, bir hissəsi isə məthəfə döndərilmişdir. ^[1]
Məscid XX yüzildə ermənilər tərəfindən iki dəfə yandırılmışdır:1)1918-ci ildə2)1955-ci ilin martında azəri din xadimi Mahmud Aruz oğlu,həyat yoldaşı və 22 nəfər türk üləması məsciddə ibadət edərkən.

1995–2006-cı məscid İran tikinti şirkətlərinin köməyi ilə bərpa olunub və İranın Ermənistandakı mədəniyyət mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. İngilis tədqiqtçısı Tom de Vaal yazır:

Ermənilərin azərbaycanlılara məxsus məscidin belə asanlıqla yer üzündən silmələrini linqvistik oyun ilə izah etmək olar: Sən demə, Ermənistan azərbaycanlılarını ölkənin tarixindən asanlıqla silmək olar, çünki, XX-ci əsrə qədər burada azərbaycanlıları “tatar”, “türk” və ya sadəcə “müsəlman” adlandırırdılar. Onunla belə onlar nə fars, nə də türk idilər. Onlar türkdilli şiələr idilər…Bir sözlə, onlar indiki azərbaycanlıların babaları idilər. Beləliklə ermənilər İrəvanda “fars məscidi” haqqında danışanda, “fars” deməklə unutdurmaq istəyirlər ki, 1760-cı ildən bu məsciddə dua edənlər azərbaycanlılar idi. ^[2]

Mənbə

1. ↑ http://www.azcongress.ru/article.php?313
2. ↑ Том де Ваал, “Черный сад”, Глава 5. Ереван. Тайны Востока

Sərdar sarayı

Sərdar sarayı – İrəvan qalasında xan sarayıdır. İrəvan qalası tikilən vaxtdan (1510-cu il) mövcud olan saray İrəvan sərdarı Əmirqunə xan Qacar (1605-1625) tərəfindən ucaldılmış, 1760-1770-ci illərdə İrəvan xanı Hüseynəli xan (1762-1783) tərəfindən təkmilləşdirilmişdir. 1791-ci ildə Hüseynəli xanın oğlu Məhəmməd xan (1784-1805) sarayın Şüşəbənd adı ilə tanınan Güzgülu salonu və Yay imarətini inşa etdirmişdir.

Sərdar sarayının [...]]]>

Sərdar sarayı

Sərdar sarayı – İrəvan qalasında xan sarayıdır. İrəvan qalası tikilən vaxtdan (1510-cu il) mövcud olan saray İrəvan sərdarı Əmirqunə xan Qacar (1605-1625) tərəfindən ucaldılmış, 1760-1770-ci illərdə İrəvan xanı Hüseynəli xan (1762-1783) tərəfindən təkmilləşdirilmişdir. 1791-ci ildə Hüseynəli xanın oğlu Məhəmməd xan (1784-1805) sarayın Şüşəbənd adı ilə tanınan Güzgülu salonu və Yay imarətini inşa etdirmişdir.

Sərdar sarayının daxilində divar rəsmləri

Sərdar sarayında yay salonu

Sərdar sarayının Böyük qəbul otağının divarında Sərdar Hüseyn xanın, qardaşı Həsən xanın, farsların əfsanəvi qəhrəmanı Fəraməzin, Fətəli şahın (1797-1834), Abbas Mirzənin (1784-1833) Rüstəm və Söhrabın portretləri vardı. Saray 1913-1918-ci illərdə ermənilərin təcavüzünə məruz qalmış, dağıdılmış, portretlər isə çıxarılaraq Tiflisə aparılmışdır və hazırda Gürcüstan Dövlət İncəsənət Muzeyində saxlanılır. 1918-ci ildə isə ermənilər sarayı yerlə-yeksan etmişlər.

Həmçinin bax

• İrəvan xanlığı
• İrəvan xanlığının tarixi abidələri və mədəni irsi

Sonralar Osmanlı-Səfəvi müharibəsi zamanı dağıdılan qala divarlarını 1582-1583-cü illərdə Osmanlı sərkərdəsi Fərhad paşa daha da möhkəmləndirir.

Eni 790 metr, uzunluğu 850 metr olan [...]]]> İrəvan qalası – 1504-cü ildə Səfəvi hökmdarı 1-ci Şah İsmayıl vəziri Rəvanqulu xana Zəngi çayının sahilində, indiki İrəvan şəhərinin yerində qala tikmək göstərişi verir və Rəvanqulu xan 7 ilə bu qalanın tikintisini başa çatdırır.

Sonralar Osmanlı-Səfəvi müharibəsi zamanı dağıdılan qala divarlarını 1582-1583-cü illərdə Osmanlı sərkərdəsi Fərhad paşa daha da möhkəmləndirir.

Eni 790 metr, uzunluğu 850 metr olan qalanın divarları çiy kərpicdən hörülüb. Divarlar elə qalın olub ki, hətta top mərmisinə davam gətirib. Qalanın bayır divarının hündürlüyü 10 metrdən hündür idi və bu divarda 17 bürc vardı. Qala ikiqat divarla dövrələnmişdi. Daxili divar daha hündür idi və onların arasında təxminən 50-60 metr məsafə vardı. İç qaladan təxminən 1 km məsafədə Keçiqala adlı köməkçi qala da vardı. Ümumiyyətlə, İrəvan qalasının 50-60 bürcü, 3 qapısı olub:

1. Cənubda Təbriz qapısı
2. Şimalda Meydan qapısı
3. Körpü qapısı

1827-ci il oktyabrın 1-də qala ruslar tərəfindən işğal edilib. Həmin vaxta qədər qalada yalnız Azərbaycan türkləri yaşayıblar.

1864-cü ildə qala ermənilər tərəfindən tamamilə uçurulub.

Həmçinin bax

• İrəvan xanlığının tarixi abidələri və mədəni irsi

بو مقاله، تورک-عرب الیفباسینداکی  مقاله سینین قارشیلیغی دیر.

g • m • r Azərbaycan qalaları

Qalalar

Abbasabad qalası • Aza qalası • Ağcaqala • Bakı qalası • Basqal qəsəbəsi • Bağrəvan • Bayat qalası • Bayıl qalası • Bəlləbur qalası • Beyləqan qalası • Bilgah qalası • Bərdə qalası • Bəzz qalası • Bəzzeyn qalası • Cavanşir qalası • Dərbənd qalası • Erebuni qalası • Gülüstan qalası (Naxçıvan) • Gülüstan qalası (Şamaxı) • Gülüstan qalası(Goranboy) • Gələrsən-Görərsən qalası • Gəncə qalası-1 • Gərni qalası • Həzrəti Əli qalası • Kinon qalası • Kolagirən qalası • Koroğlu qalası (Gədəbəy) • Koroğlu qalası (Tovuz) • Kəndman oğlu qalası • Lənkəran qalası • Ləv qalası • Mərdəkan qalası-1 • Mərdəkan qalası-2 • Nardaran qalası • Niyalqala • Pəriqala • Qarasu qalası• Qız qalası (Bakı) • Qız qalası (Cəbrayıl) • Qız qalası (İsmayıllı) • Qazax qalaçaları • Qəbələ qalası • Ramana qalası • Sərdarabad qalası • Teyşebaini qalası • Yezidabad qalası • Zindan qalası • Çalxanqala • Çalğıqala • Çingizqala • Çıraqqala • İrəvan qalası • İzz qalası • Şağan qalası • Şahbulağı qalası • Şindan qalası • Şiz qalası • Şuşa qalası • Şıx qalası • Şəki qalası • Şəmkir qalası • Əlincə qalası • Ərk qalası • Əsgəran qalası • Xunan qalası • Xan qalası • Urmiya qalası • Haram qalası • Qəley-Buğurt qalası • Şətəl qalası • Şəkki qalası

İrəvan [...]]]> Irəvan xanlığı (ingiliscə: Erivan khanate) – 1747ci ildə Nadir şah Afşarın ölümündən sonra əsası qoyulmuş müstəqil^[1][2] Azərbaycan^[3] Türk^[4] xanlıq. Ərazisi müasir Ermənistanı habelə indiki Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur və Sədərək rayonlarını və indiki Türkiyənin İğdır Vilayətini əhatə etmişdir. 1828-ci ildə Rusiya İmperiyası ilə Qacar İran dövləti arasında imzalanmış Türkmənçay müqaviləsinə əsəsən Rusiyanın tərkibinə daxil edilmışdir.

İrəvan xanlığının 1800-cü il xəritəsi

İrəvan sözünün toponimi

Azərbaycanşünaslıqda İrəvanın XVI əsrdə salındığı göstərilir. Tədqiqat nəticəsində müəyyənləşdirmişik ki, İrəvanın adı VII əsrdə çəkilir. Deməli, İrəvan VII əsrdən əvvəl mövcud olub. İrəvan tarixini Rəvan sözü ilə də bağlayırlar. Əslində İrəvan qədim Türk dilində “igid” mənasında işlənən ər sözünün fonetik variantı olan “ir” sözü ilə Urartu dilində “ölkə” mənasında işlənən “evan” sözünün dəyişdirilmiş forması olan “əvan” sözündən yaranıb. ^[5]

Tarixi

Əsası XVIII əsrin ortlarında Mir Mehdi xan tərəfindən qoyulan İrəvan xanlığı Naxçıvan və Maku xanlıqları ilə, Osmanlı imperiyası, Kartli-Kaxetiya çarlığı, Borçalı, Qazax sultanlıqları və Qarabağ xanlığı il həmsərhəd olub. Xanlığın mərkəzi İrəvan şəhəri olub. Mənbələrə görə İrəvan şəhərinin əsasını səfəvi sərkərdəsi Rəvanqulu xan qoymuşdur. Yarandığı ilk illərdə gürcülərin qarətçi hücumlarına məruz qalan xanlığın sonralar digər xanlıqlarla münasibətləri möhkəmlənir və nəticədə gürcülərin hücumlarından özünü qoruya bilir. Sonralar gürcülərin əli ilə iki dəfə hakimiyyət çevrilişi edən Çar Rusiyası ermənilərlə bağlı planlarını Osmanlı İmperiyası ilə başlamış müharibəyə görə təxirə saldı. 1780-ci illərdə xanlıq Xoy, Avar və Qarabağ xanlıqlarının hücumlarına məruz qalır. Ağa Məhəmməd şah Qacar Azərbaycanın şimal xanlıqlarına hücum edərkən İrəvan xanlığını da işğal edir. Lakin xanlıq 1797-ci ildə yenidən müstəqillik qazanır. Bu dəfə də Rusiyanın hücumu İrəvan xanlığının müstəqilliyini sual altına aldı. Lakin Türkiyə ilə müharibənin yenidən başlaması Çar Rusiyasının işğal etdiyi torpaqlarla qane olub İran*la Gülüstan sülh müqaviləsi*ni bağlamağa məcbur edir. II Rusiya- İran müharibəsi zamanı 1827-ci il oktyabrın 1-də İrəvan xanlığı ruslar tərəfindən işğal edilir.

Çar Rusiyasının Azərbaycanda həyata keçirdiyi etnik təmizləmə siyasəti

İrəvan Xan Sarayı. Rəsm 19-cu əsrin əvvəllərinə aiddir

II Rusiya-İran müharibəsi 1828-ci ilin 10 fevral tarixində Təbriz yaxınlığındakı Türkmənçay kəndində Türkmənçay sülh müqaviləsi imzalanması ilə başa çatır. Bu müqavilənin 15-ci bəndinə əsasən İran dövləti ölkə ərazisində yaşayan erməni mənşəli əhalinin Cənubi Qafqaz*a hərəkətinə mane olmamalıydi. Nəticədə Osmanlı imperiyasında və İranda məskunlaşmış ermənilər Cənubi Qafqaza köçürülürlər. İlk vaxtlar erməni ailələri əsasən Qarabağ*a, Şəki*yə, Naxçıvan*a, İrəvan*a, Göyçə*yə və Şamaxı*ya köçürülür. Təkcə 1828-ci ilin sonunda Bərdə*də mindən çox erməni ailəsi məskunlaşdırılmışdır.

Q. D. Lazarev, İ. F. Paskeviç və s. rus generalları ermənilər daha çox İrəvan ərazisinə köçürtməyə çalışırdılar. Bu da təsadüfi deyil, Osmanlı imperiyası, Gürcü xanlıqları, İranla Naxçıvan vasitəsi ilə qonşu olan İrəvan xanlığının ərazisi hər üç dövlətə təzyiq etmək üçün çox gözəl ərazi idi. Buna görə də ermənilər sonradan buraya köçürülməyə başlanır. Buna görə də köçürmə siyasətinin təşkili və planlı şəkildə həyata keçirilməsi üçün erməni mənşəli Bebudovun başçılığı ilə xüsusi komitə yaradılır. 1828-ci ilin fevralından mayına qədər 948 erməni ailəsi İrəvana köçürülmüşdür. Sonralar isə Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının ərazisində “Erməni vilayəti” yaradılır.

Tarixi abidələri və mədəni irsi

İrəvan qalası

Məşhur türk səyyahı Övliya Çələbinin verdiyi məlumata görə (h.t. ilə 915), m.t. 1509-1510-cu ildə Şah Ismayıl Səfəvi öz vəziri Rəvan Qulu xana qala tikdirilməsi üçün (indiki Irəvan şəhərinin yerində Zəngi çayının sağ sahili boyunca) fərman verdi. Rəvan Qulu xan 7 ilə qalanı tikdirib, başa çatdırdı. Qalanın üç qapısı “Təbriz qapısı”, “Şirvan qapısı”, “Körpü qapısı” və 4 məhəlləsi olmuşdur: “Qala”, “Şəhər”, “Təpəbaşı” və “Dəmirbulaq”.1864-cü ildən başlayaraq qala divarları tamamilə söküldü.

İrəvan qalasında çoxsaylı karvansaralar da fəaliyyət göstərmişdir. Sərdar, Şeyxülislam, Tağlı, Sulu, Susuz, Hacı Əli, Kömürçü, Gürcü, Culfa, Hacı İlyas və sair karvansaralar elə bu qəbildəndir. Göründüyü kimi, hətta adı ilə belə müsəlman dünyasını yada salan karvansaraların da heç biri bu günə qədər gəlib çatmamışdır. ^[6]

İrəvan məscidləri

1832-ci ildə İ.Şopen İrəvan şəhərində 12 məscid qeydə almışdı: Came məscidi, Qala məscidi, Şah Abbas məscidi, Zal xan məscidi, Novruzəli bəy məscidi, Sərtib xan məscidi, Hüseynəli xan məscidi, Hacı İmamverdibəy məscidi, Hacı Cəfərbəy məscidi və s. Erməni vandalları Qərbi Azərbaycan ərazisində salamat qalmış bir sıra Azərbaycan və bütün alban abidələrini erməniləşdirmişlər. ^[7]

Göydələn minarələri olan İrəvan məscidləri şəhərin əsas siluetini səciyyələndirən qurğulardan idi. Belə məscidlərin elə 4-ü qalanın “Şəhər” adlı məhəlləsində yerləşirdi: “Novruzəli xan”, “Hüseynəli xan” (Göy məscid), “Xoca Səfərbəy” və “Məhəmməd Sərtibxan” məscidləri.1604-cü ildə I Şah Abbas Irəvan qalasını Osmanlılardan azad edəndən sonra Sərdar sarayının şərq tərəfində möhtəşəm bir məscid inşa etdirdi. 1606-cı ildə inşa edilən bu məscidin memarı o vaxtın məşhur sənətkarı Şeyx Bahəddin idi. Gəncə Məscidsi ilə ümumi oxşarlığı olan Irəvan Məscid kompleksinə mədrəsə, kitabxana, mehmanxana və müxtəlif təyinatlı tikililər daxil idi. 1918-ci ilə qədər məscid və ətrafındakı binalar kompleksi yarıuçuq da olsa, qalırdı. Sonralar tamamilə məhv edildi.

1725-ci ildə Rəcəb Paşa tərəfindən İrəvan qalasında yeni bir məscid inşa edildi. XVIII əsrdə Abbas Mirzə tərəfindən inşa etdirilən məscid də memarlıq üslubuna görə hər kəsi heyran edəcək gözəllikdə olmuşdur. Ruslar Irəvan qalasını işğal etdikdən sonra (1827) Abbas Mirzənin inşa etdirdiyi məscid tamamilə sökülmüş, Rəcəb Paşanın ucaltdırdığı məscidin yerində isə rus kilsəsi tikilmişdir.

Göy məscid adı ilə məşhur olan Hüseynəli xan məscidinin öncə dörd minarəsi olmuşdur. Ikinci dünya müharibəsindən sonra məscidnin üç minarəsini dağıtmışlar. Son dövrlərə qədər təkminarəli də olsa, Göy məscid Islam nişanəsi kimi şəhərdə diqqəti cəlb edən abidələrdən idi.

XX yüzilliyin əvvəllərinə qədər İrəvan qalasında 8 məscid fəaliyyət göstərmişdir. Indi onların izi belə qalmamışdır. Irəvan qalasında ən qədim məscid 1510-cu ildə Şah Ismayılın əmri ilə inşa olunmuşdur. 1918-ci ildə ermənilər həmin məscidə müsəlmanları dolduraraq, od vurub yandırmışlar. Məscid insanlarla birgə tamamilə yanıb külə dönmüşdür.

Ümumiyyətlə, 1912-ci ilə qədər Qərbi Azərbaycan (indiki Ermənistan) ərazisində Irəvan qəzasında 42, Eçmiədzin qəzasında 33, Zəngəzur qəzasında 35 məscid fəaliyyət göstərmişdir. Hazırda bu məscidlərin heç biri qalmamış, hamısı ermənilər tərəfindən dağıdılmışdır.

Mənbə

• http://www.al-shia.my1.ru/publ/47-1-0-409

Həmçinin bax

• Göy məscid

Ədəbiyyat

1. Ö.Çələbi. «Səyahətnamə». Bakı, 1997.
2. C.Qiyasi, İ.Bozyel. «Erməni kültür terrörü». Ankara, 1996.
3. М.Немат. «Корпус эпиграфических памятников Азербайджана». Том ЫЫЫ. Баку, 2001.
4. B.Ə.Budaqov, Q.Ə.Qeybullayev. «Ermənistanda Azər­baycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti». Bakı, «Oğuz eli», 1998.