Firdovsi Sultan Mahmud Qəznəvinin zamanında yaşamışdır. O əsərlərində Ərəb sözlərindən yayınmağa cəhd etmiş ilk İran şairlərindən biridir. Dünya şöhrətli “Şahnamə” əsəri üzərində şair 30 il zəhmət çəkmiş və dünya ədəbiyyatının ən gözəl incilərindən birini yaratmışdır.

Firdovsi Fars [...]]]> Firdovsi (d. 935–1020, tam adı: Əbülqasim Həsən bin Əli Tusi, farsca: حکیم ابوالقاسم فردوسی طوسی) İran ədəbiyyatının görkəmli simalarında biri.

Firdovsi Sultan Mahmud Qəznəvinin zamanında yaşamışdır. O əsərlərində Ərəb sözlərindən yayınmağa cəhd etmiş ilk İran şairlərindən biridir. Dünya şöhrətli “Şahnamə” əsəri üzərində şair 30 il zəhmət çəkmiş və dünya ədəbiyyatının ən gözəl incilərindən birini yaratmışdır.

Firdovsi Fars dilindən əlavə, Ərəb və Pəhləvi dillərini də kamil bilmişdir.

Əbülqasim Firdovsinin əsərləri

Şahnamə

Şahnamə – böyük Iran-fars şairi Əbülqasim Firdovsinin məşhur əsəridir. Bu əsər qədim İran tarixi, onun şahları və pəhləvanları haqqında olub Firdovsinin ən məşhur əsəri sayılır. Şahnamə poeması bütün dünyada şöhrət qazanmış və bir çox dillərə tərcümə edilmişdir.

Şahnamə İran şahları, onların həyatını şeir formasinda əks etdirir. Şahnamə altmış min beytdən ibarətdir. Bu əsərin ilk nüsxəsi Moskvada çap olunub.

Şahnamə İranşünasliq elmində əhəmiyyətli mənbə olub İranın qədim tarixi haqqında geniş təsəvvür yaratmağa imkan verir. Bu kitabda əfsanəvi İran-Turan muharibələrindən də söz açılır.

Firdovsi Şahnamədə nəinki özünü dahi söz ustadı kimi göstərir, həmçinin dövrünün siyasi və ictimai problemlərinə də toxunur.

İran ziyalilarindan bəziləri (o cümlədən Əhməd Şamlu), Firdovsinin bu əsərdə qadınlara qarşı tutduğu mövqeni tənqid etmişlər.

نیما مازندران اوستانینین یوش کندینده آنادان اولوب. اوشاق لیقدا آتاسینین مال – قاراسینی اوتارارکن چوبان لار و مؤوسوم ایشچیلر طرفیندن دانیشیلان احوالات قولاق آسیردی و [...]]]> نیما یوشیج اصل آدی علی اسفندیاری دیر. (12 نویابر 1896 – 6 یانوار 1960) ، ساده جه نیما آدییلا تانینان ایران شاعیری ایدی. فارس و مازندران دیللرینده یازیردی.

حیاتی و یارادیجیلیغی

نیما مازندران اوستانینین یوش کندینده آنادان اولوب. اوشاق لیقدا آتاسینین مال – قاراسینی اوتارارکن چوبان لار و مؤوسوم ایشچیلر طرفیندن دانیشیلان احوالات قولاق آسیردی و بو گئنج نیمانین ادبی مهارتینی ایره لی لتدی. تحصیلینی اولجه قارشینا اوره یی یاتمایان دینی مکتبده ، سونرا ایسه تهراندا ، سئنت لو عالمی (کاتولیک) مکتبینده آلیب. اورادا شاعیر نیظام وفادان شعر یازما صنعتینی اؤیره نیردی.اول لر یوشیجین طرزی (tərzi) سعدی و حافیظین ادبی عنعنه سینین داوامی ایدی ، لاکین مازندران کندیندن فرقلی اولان تهراندا سوردویو حیات اونو یئنی و نادیر ادبی یولا گتیردی. عشق مؤوضوسونو معاصیر اوخوجولارا داها یاخین اولان قهرمان لیق مؤوضوسویلا عوض ائتدی. شعرلرینده حتی تئز-تئز شخص لندیریلمه یه مراجیعت ائدیردی. عادی اینسان لار طرفیندن دانیشیلان ساده دیل اوصولوبونون ایشله دیلمه سی عصرلرینه میللی کولوریت (kolorit) علاوه ائدیردی.

نهایت ، رمزییه (rəmziyə) نیمانین یارادیجیلیغین ان دراماتیک تفصیلاتی دیر.

نیما یوشیجین تانینمیش شعرلری بونلاردیر. “افسانه” ، “آی گئجه” و “زیندان”

Əli Tudə 1924-cü il yanvarın 31-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Burada 150 saylı orta məktəbin yeddinci sinfini bitirmişdir. Bu dövrdə Osman Sarıvəllinin [...]]]> Cavadzadə Əli Qulu oğlu (Əli Tudə) – şair, 1958-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Əmək veteranı (1986), Əməkdar incəsənət xadimi (1987).

Həyatı

ƏLİ TUDƏ
Tam Adı	Əli Qulu oğlu Cavadzadə
Doğum Tarixi	31 yanvar, 1924
Doğum Yeri	Bakı
Ölüm Tarixi	26 fevral, 1996
Ölüm Yeri	Bakı

Əli Tudə 1924-cü il yanvarın 31-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Burada 150 saylı orta məktəbin yeddinci sinfini bitirmişdir. Bu dövrdə Osman Sarıvəllinin rəhbərlik etdiyi ədəbiyyat dərnəyinin fəal üzvü olmuşdur. Sonra ailəliklə Cənubi Azərbaycana köçdüklərindən təhsil ala bilməmişdir. Lakin şəxsi mütaliəsi, ədəbiyyata güclü meyli onda yazıb-yaratmaq həvəsi oyatmışdır. Sovet Ordusunun döyüş hünərindən bəhs edən ilk şeirləri də bu vaxtlar yazıb 1944-cü ildə “Vətən yolunda” qəzetində Əli Tudə imzası ilə çap etdirir. 1944-1946-cı illərdə Ərdəbildə çıxan “Ziddi-faşist”, “Cövdət” qəzetlərində, ədəbi almanaxlarda, Təbrizdə çıxan “Vətən yolunda”, “Azərbaycan” qəzetlərində, “Şəfəq”, “Azərbaycan” məcmuələrində, “Şairlər məclisi” almanaxlarında şeirləri müntəzəm çap olunmuşdur. O, “Hizbitudeyi İran” partiyasının üzvü olur (1944). Bir ildən sonra, 1945-ci il sentyabrın 3-də Təbrizdə yaranan Azərbaycan Demokrat Firqəsi sıralarına daxil olur. İran xalq partiyası Ərdəbil vilayət komitəsində təbliğatçı (1944-1945), Milli hökumət yarandıqdan sonra Təbrizdə maarif nazirliyi tədris şöbəsinin müdiri (1945-1946), Təbriz dövlət filarmoniyasının direktoru (1946) kimi çalışır. Milli demokratik hökumət irtica qüvvələri tərəfindən boğulduqdan sonra Bakıya mühacirət zamanı “Ədəbiyyat qəzeti” redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində işləyır. Ona ali təhsil almaq imkanı yaranır. BDU-nun filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirir (1947-1952). Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında redaktor, Ali partiya məktəbində müdavim, “Azərbaycan” qəzetində (Azərbaycan demokratik fırqəsinin orqanı) ədəbi-şobə müdiri olur (1952-1962). Sonra bütün qüvvəsini yaradıcılığa həsr edir. Ümumittifaq tədbirlərində, Moskvada Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə, Tbilisidə SSRİ Yazıçılar İttifaqının plenumunda və s.) olmuşdur. “21 Azər” (1946), “Əməkdə fərqlənməyə görə” (1959) medalları ilə təltif edilmişdir. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı ilə təltif olunmuşdur (1984). Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir (1960-cı ildən).

1996-cı il fevralın 26-da Bakıda vəfat etmişdir. Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.

Əsərləri

• 1. Cənub nəğmələri. Bakı: Azərnəşr, 1950, 99 səh.
• 2. Bakının işıqları. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1950, 40 səh.
• 3. Vətən sevgisi. Bakı: Azərnəşr, 1951, 64 səh.
• 4. Məhbusların son sözü (poema). Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1952, 28 səh.
• 5. Şimal həsrəti. Bakı: Azərnəşr, 1953, 164 səh.
• 6. Arazın o tayında (poema). Bakı: Azərnəşr, 1954, 48 səh.
• 7. Şerlər. Bakı: Azərnəşr, 1955, 76 səh.
• 8. Şairin düşüncələri. Bakı: Azərnəşr, 1956, 131 səh.
• 9. Qartal. Bakı: Azərnəşr, 1959, 170 səh.
• 10.Qəzəb. Bakı: Azərnəşr, 1960, 98 səh.
• 11.Əli Tudə (şairin kitabxanası). Bakı: Azərnəşr, 1962, 227 səh.
• 12.Buludlar. Bakı: Azərnəşr, 1964, 132 səh.
• 13.Yanıqlı tütək. Bakı: Azərnəşr, 1966, 187 səh.
• 14.Seçilmiş əsərləri. Bakı: Azərnəşr, 1968, 321 səh.
• 15 Şerlər. Bakı: Gənclik, 1970, 60 səh.
• 16.Sevinc. Bakı: Gənclik, 1973, 112 səh.
• 17.Şəlalə. Bakı: Azərnəşr, 1974, 183 səh.
• 18.Ömrün illəri. Bakı: Gənclik, 1976, 164 səh.
• 19.Həyat sınağı. Bakı: Yazıçı, 1978, 232 səh.
• 20.Nəğməli gecələr. Bakı: Yazıçı, 1981, 210 səh.
• 21.Günəşli baharın yarpaqları. Bakı: Yazıçı, 1983, 87 səh.
• 22.Tellərdə çırpınan həsrətlər (povest və hekayələr). Bakı: Gənclik, 1983, 145 səh.
• 23.Araz üstə palıd. Bakı: Yazıçı, 1984, 303 səh.
• 24.Öz gözlərimlə. Bakı: Azərnəşr, 1986, 161 səh.
• 25.Gecikmiş vüsal (şerlər və poemalar). Bakı: Yazıçı, 1988, 255 səh.
• 26.Mənə elə baxma. Bakı: Gənclik, 1990, 276 səh.
• 27.Təbriz yolu. Bakı: Azərbaycan, 1996, 240 səh.
• 28.Söz ömrü. Bakı: Azərnəşr, 1997, 328 səh.
• 29.Mühacir qeyrəti. Bakı: Azərbaycan, 1998, 386 səh.
• 30.Mənim səsim. Bakı: 2000, 472 səh.

Xarici keçidlər

• Sabir NƏBİOĞLU. Kökdən düşməyən rübab.

Şəmsin müridləri çox olub. Onların arasında Əbu Bəkr Sələbaf Təbrizi, Rüknəddin Səcasi və başqaları da vardı. O, həmişə qara rəngli keçə libas geyərmiş. Çoxlu səyahətlərə çıxmış, əsasən, karvansaralarda yaşamışdır. 1244-cü ilin iyirmi altı noyabrında Türkiyənin Konya şəhərində Düyüsatanların karvansarasında Şəms sonralar [...]]]> Şəms Təbrizi (1185 – 1248) – Azərbaycan sufi-mistik şairi. Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərində anadan olmuşdur.

Şəmsin müridləri çox olub. Onların arasında Əbu Bəkr Sələbaf Təbrizi, Rüknəddin Səcasi və başqaları da vardı. O, həmişə qara rəngli keçə libas geyərmiş. Çoxlu səyahətlərə çıxmış, əsasən, karvansaralarda yaşamışdır. 1244-cü ilin iyirmi altı noyabrında Türkiyənin Konya şəhərində Düyüsatanların karvansarasında Şəms sonralar ən məşhur şairlərdən olan Cəlal əd-Din Rumi ilə görüşür və bu tanışlıq möhkəm dostluğa çevrilir. Şəms Təbrizi dahi Mövlanə Cəlaləddin Məhəmməd Ruminin bir mütəfəkkir kimi formalaşmasında birbaşa rol oynamışdır. Rumi sonralar ustadı və dostu Şəmsi özünün Divani-Şəms Təbrizi (Şəms Təbrizinin divanı) əsərində əbədiləşdirir. Şəmsin Rumi ilə indiki Türkiyənin Konya şəhərində bir neçə il birgə yaşaması və sonrlar Suriyanın Dəməşq şəhərinə getməsi məlumdur.

Şəmsin Rumini tərk etməsi və tarixin yaddaşından qəfil itməsi və harada vəfat etməsi naməlum olaraq qalır. Bəziləri onun qəbrinin Pakistanın şimalında Ziyarət adlanan yerdə Şimşəl kəndi yaxınlığında olduğunu iddia edir. Bəziləri isə onun Rumi kimi Konyada dəfn olunduğunu bildirirlər. Ruminin Şəmsə olan sonsuz dostluq məhəbbəti və onun ölümündən keçirdiyi dərin sarsıntılar özünü Ruminin musiqi, rəqs və lirik şerlərində ifadə etmişdir. Dostunun ayrılığına dözə bilməyən Rumi Konyanı tərk edir və Şəmsin axtarışı ilə Dəməşqə qədər gedib çıxır. Lakin tezliklə Şəmsin onun özü, yeni onunla ruhən bir olmasını anlayır. İllər ötdükcə Şəms yoxluöu Rumini daha da sarsıdır və bu özünü onun şerlərində açıq-aydın göstərir. O Şəmsi adına uyğun olaraq (Şəms ərəbcədə “Günəş” deməkdir) “Allahın Nuru” adlandırır.

Mənbə

• http://www.akademiya.net/elm/semsi.html

İrac Mirzə şair Qulam Hüseyn Mirzənin oğlu olub və Qacar şahlarının nəslindən idi. O, təhsilini ev şəraitində almış və 15 yaşında ikən fars dilində sərbəst danışırdı. Sonralar fransız və rus dilləri ilə də maraqlanmağa başlayır. 1893-cü ildə atasının [...]]]> İrac Mirzə (farsca: ایرج میرزا), Cəlalülməmalik ləqəbiylə də tanınırdı (1874, Təbriz – 1926, Tehran), məşhur İran şairi idi.

Həyatı

İrac Mirzə şair Qulam Hüseyn Mirzənin oğlu olub və Qacar şahlarının nəslindən idi. O, təhsilini ev şəraitində almış və 15 yaşında ikən fars dilində sərbəst danışırdı. Sonralar fransız və rus dilləri ilə də maraqlanmağa başlayır. 1893-cü ildə atasının və həyat yoldaşının vəfatından sonra “şairlər sədri” adına layiq görülür. XX əsrin əvvəllərindən İran konstitusiya islahatında iştirak edir. Sonralar nazirlik və digər hökümət idarələrində çalışmışdır.

İrac Mirzənin poeziyası həm romantik eşq, həm də satirik mövzuları əhatə edir. Klassik fars ədəbi üslublarına sadiq qalsa da, İrac Mirzə yaradıcılığında bir sıra yeniliklərə də imza atmışdır. Bu yeniliklər əsasən şairin siyasi və mədəni islahatlarda iştirak etməsinin səbəbi idi. Onun ən məşhur şerlərindən bir neçəsi bunlardır: “İblis”, “Ana”, “Arifnamə”, “Qadın təsviri” və s.

Yəhya Şeyda 1924-cü ilin baharında Cənubi Azərbaycanın Təbriz mahalının Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. Burada orta təhsil alandan sonra işləmişdir. Ədəbi fəaliyyətə gənclik dövründən başlamışdır (1940). Klassik ədəbi irsi və ədəbi-nəzəri bilikləri, eləcə də fars, ərəb və alman dillərini mütaliə yolu ilə dərindən öyrənmişdir. [...]]]> Şeyda Yəhya Həsən oğlu – şair, ədəbiyyatşünas, 1994-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

Həyatı

Yəhya Şeyda 1924-cü ilin baharında Cənubi Azərbaycanın Təbriz mahalının Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. Burada orta təhsil alandan sonra işləmişdir. Ədəbi fəaliyyətə gənclik dövründən başlamışdır (1940). Klassik ədəbi irsi və ədəbi-nəzəri bilikləri, eləcə də fars, ərəb və alman dillərini mütaliə yolu ilə dərindən öyrənmişdir. Onun şeirləri, ədəbi-tənqidi məqalələri dövri mətbuatda müntəzəm çap olunmuşdur. Hazırda Təbrizdə dərc edilən “Məhdi azedi” (“Azadlıq beşiyi”) qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri və Azərbaycan dilində buraxılan səhifələrin redaktorudur. Əsərlərini Azərbaycan və fars dillərində yazıb-yaradır. “Odlar vətəni”, Mirzə Əli Möcüzün “Əsərləri”, “Odlu sözlər”, “Sijimqulu”, Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın “Divan”ı, “Biriyanın ürək sözü”, “Ədəbiyyat ocağı” (I-II cild) və s. kitabları tərtib və nəşr etdirmişdir. Fars dilində əsərləri də Tehranda kütləvi tirajla buraxılmışdır.

Yaradıcılığı

Telimxan Molla Pənah Vaqifin bəzi şeirlərinə nəzirələr də yazmışdır.