Teymur Atəşli 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Dövlət Universitetinin alman filologiyası şöbəsinə daxil olmuşdur (1939). İkinci Dünya müharibəsi başlananda ikinci kursda ikən səfərbərliyə alınıb cəbhəyə göndərilmişdir. Əsir düşmüş, bir müddət hərbi düşərgələrdə qalmışdır. Azad ediləndən sonra Türkiyəyə gedib Anadoluda Adapazarı şəhərində məskən salmışdır. Bura [...]]]> Teymur Mustafa oğlu – şair.

Həyatı

Teymur Atəşli 1923-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra Bakı Dövlət Universitetinin alman filologiyası şöbəsinə daxil olmuşdur (1939). İkinci Dünya müharibəsi başlananda ikinci kursda ikən səfərbərliyə alınıb cəbhəyə göndərilmişdir. Əsir düşmüş, bir müddət hərbi düşərgələrdə qalmışdır. Azad ediləndən sonra Türkiyəyə gedib Anadoluda Adapazarı şəhərində məskən salmışdır. Bura gəldiyi ilk gün «Aç qoynunu, ana Vətən» adlı şerini yazır. Adapazarı şəhər bələdiyyəsində çalışır, məhkəmələrdə tərcüməçilik, məhəlli qəzetlərində əməkdaşlıq edir. Bu dövrdə «Stalinqrad cəhənnəmində 95 gün çarpışan türk» adlı döyüş xatirələrini qələmə alır. «Arşın mal alan», «Məşədi İbad» əsərlərini tamaşaya qoyur, özü də aktyor kimi çıxış edir. Azərbaycanlıların milli mübarizə orqanı olan «Azərbaycan» dərgisində şeirlərlə çıxış edir. «Axşam xəbərlər qəzetəsi» redaksiyasında müdir vəzifəsində çalışır.

1976-cı il noyabrın 7-də ürək xəstəliyindən vəfat etmişdir.

Səməd Ağaoğlunun nəsr yaradıcılığı və qələmə aldığı memuarlar mühacirət ədəbiyyatı*mızın ən maraqlı səhifələrindən birini təşkil edir. Türkiyə*nin ədəbi-siyasi mühitində bir zаmаnlаr böyük nüfuz sahibi olmuş bu şəxsiyyət haqqında ən mötəbər mətbuat orqanlarında yazılar dərc edilmiş, əsərləri təhlil və tədqiqat obyektinə çevrilmişdir.

Səməd Ağaoğlu 1909-cu ildə [...]]]> Səməd Ağaoğlu (1909–1982) – böyüк Azərbaycan mütəfəkkiri Əhməd bəy Ağaoğlunun doğmа övladı.

Səməd Ağaoğlunun nəsr yaradıcılığı və qələmə aldığı memuarlar mühacirət ədəbiyyatı*mızın ən maraqlı səhifələrindən birini təşkil edir. Türkiyə*nin ədəbi-siyasi mühitində bir zаmаnlаr böyük nüfuz sahibi olmuş bu şəxsiyyət haqqında ən mötəbər mətbuat orqanlarında yazılar dərc edilmiş, əsərləri təhlil və tədqiqat obyektinə çevrilmişdir.

Səməd Ağaoğlu 1909-cu ildə Azərbaycan*da, Bakı*dа dünyaya gəlmiş, hələ körpə ikən atasının Тürkiyə*yə mühacirəti ilə ömrünü, taleyini bu ölkəyə bağlamalı olmuşdur. Аnkara*da hüquq fakultəsini bitirdikdən sonra bir müddət Strasburq*da işləməli olur. Səməd Ağaoğlu elə bu illərdə yaradıcılığa başlamış, ilk qələm təcrübələrini sınaqdan keçirmişdir. Sonralar yazıçı Fransa*da keçən illərini “Strasburq xatirələri“ adlı kitabında əks etdirmişdir.

Türkiyəyə döndükdən sonra bir sıra mühüm dövlət işlərində çalışan Səməd Ağaoğlu üç dəfə millət vəkili seçilmiş, nazir vəzifəsi tutmuşdur. Siyasi baxışlarına görə bir müddət həbs olunan yazıçı, azadlığa buraxıldıqdan sonra ömrünün sonlarına qədər bədii-publisistik yaradıcılıqla məşğul olmuşdur.

Səməd Ağaoğlu 1982-ci ilin avqust ayinin 6-dа, 73 yaşında dünyasını dəyişmişdir.

Yaradıcılığı

Yazıçının bədii irsi əsasən 1944–1965-ci illər arasında nəşr olunmuş “Strasburq xatirələri“, “Hürriyyət“, “Öyrətmən Qafur“, “Böyük ailə“, “Hücrədəki adam“, “Qatırın ölümü“ adlı məcmuələrdə toplanmışdır. Bundan əlavə, onun on beşə qədər kitabi çap olunmuşdur ki, (“Тanış izlər“, “Dostum Menderes“, “Sovet Rusiya Imperatorluğu“, “Iki partiya arasında fərqlər“, “Demokrat partiyasını doğuluş və yüksəliş səbəbləri“, “Qüvveyi-milliyyə ruhu“ və s.) bunlar başlıca olaraq ədəbi-tənqid, siyasi-hüquqi araşdırmalar, xatirələr və səyahətnamələrdən ibarətdir.

Səməd Ağaoğlu dəmir pərdənin hökm sürdüyü ən çətin dövrdə –1967-ci ildə Azərbaycana gəlmiş, yuxarıda adı çəkilən “Sovet Rusiya İmperatorluğu“ kitabının fəsillərindən birini doğma Vətəninə həsr etmişdir.

Səməd Ağaoğlunun yaradıcılığında xüsusi yer tutan və bu gün Azərbaycan ədəbi-nəzəri fikri üçün акtuallıq kəsb edən əsərləri atası Əhməd bəy Ağaoğlu haqqında xatirələridir. “Babamı xatırlarkən“ və “Babamın arkadaşları“ adlı iki kitabdan ibarət bu бу xatirələr Türkiyədə nəşr olunmuş, sonuncu isə bir neçə il öncə Azərbaycan oxucularına təqdim edilmişdir.

Məlum olduğu kimi, Əhməd bəy Ağaoğlu çətin, ziddiyyətli və mürəkkəb həyat yolu keçmişdir. Lakin bu böyük və ədəbi şəxsiyyətin ömür yolunun bir çox məqamları indiyədək qaranlıq qalmaqdadır. Bu da onunla bağlıdır ki, ədib sağlığında “Tərcümeyi-hali acizanəm“ adlı kiçik həcmli bioqrafiyasını yazmış (Бах: Ə.Ağayev. Тərcümeyi-hali acizanəm, Аvtoqraf, RƏİ, Аrx.26, Q-14/302 иnv. 19769, səh. 3), ömrünün sonlarında işləməyə başladığı “Altmış yeddi il sonra“ adlı xatirələrini isə yarımçıq qoymuşdur. Səməd Ağaoğlunun yazdığına görə, xatirələr üzərində işləmək Əhməd bəyi bərk mütəəssir etdiyi üçün o, bu işi tamamlaya bilməmişdir. Ona gorə də indilikdə Əhməd bəy Ağaoğlunun zəngin həyat yolunun, xüsusən bu yolun muhacirətdə keçən qisminin öyrənilməsində Səməd Ağaoğlunun adı çəkilən xatirələri böyük əhəmiyyət daşıyır.

Хatirələrdə bir tərəfdən Əhməd bəy Ağaoğlunun keşməkeşli ömür yolu vərəqlənir, onun yaddaqalan səhifələri qabardılır, digər tərəfdən ədibin həyatınən ədəbiyyat və siyasətlə bağlı məqamlarına diqqət yetirilir, onun əlaqə və ünsiyyətdə olduğu şəxsiyyətlərdən bəhs edilir. Həmin şəxsiyyətler içərisində bir zamanlar Türkiyənin maarif naziri olmuş və 1926-cı ilde Аtatürkə sui-qəsddə təqsirləndirilərək Аnkarada edam edilmiş Nazim Salonikli, “Ittihad ve tərəqqi“ cəmiyyətinin qurucularından Yusuf Akçura, Əlibey Hüseynzadə, Fransada oxuyarkən tələbəlik illərinin dostu Əsəd paşa, türk ordusunun zabiti, milliyyətcə azərbaycanlı olan İbrahim bəy Cavanşirov ve başqaları xüsusi yer tutur.

Səməd Ağaoğlunun xatirələrində Əhməd bəyin ən yaxın dostu kimi həyat yoldaşı Sitarə xanımdan bəhs edilir. Мüəllif qeyd edir ki, Əhməd bəy ömrünü birdəfəlik siyasətə bağlayaraq, аzad mübarizə meydanı əldə etmək üçün Türkiyəyə mühacirət edərkən,həyat yoldaşını əziyyətlərə, məşəqqətlərə düçar etməmək üçün ona: “Мən getməyə məcburam. Səni ailəndən, məmləkətindən,zorla ayırmaq istəmirəm, istəyirsənsə, qal“, –deyir. Sitarə xanım isə ərinə: “Ölüncəyə qədər səninlə bərabər olacağam“, – deyə cavab verir.

Səməd Ağaoğlu xatirələrində Əhməd bəyin Маltada sürgündə keçən həyatının təsvirinə də geniş yer vermişdir. İki ilə yaxın Maltada ingilislərin əsaretində olan Əhməd bəyin həyatının ən çətin məşəqqətli günlərini yaşamalı olur. Ədibin sürgündə keçən günlərinin onun romantik ruhunda yaratdığı hərc-mərcliyi həyat yoldaşı Sitarə xanıma ünvanlanmış məktubları əks etdirir. Mühüm tarixi dəyərə malik olan həmin məktublar Səməd Ağaoğlunun “Babamın arkadaşları“ kitabına əlavə edilmişdir.

Səməd Ağaoğlunun xatirələrində Əhməd bəyin Mustafa Kamal Atatürklə münasibətlərinə də xeyli yer verilmişdir. Qeyd edək ki, Səməd bəyin oğlu Tektaş Ağaoğlu da yaradıcılıqla meşğul olmuş, 1956-cı ildə nəşr olunan “Ölümdən həyatа“ adlı romanı ilə ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmişdir.

Mirzə Bala Məmmədzadə 1898-ci il mayın 24-də Abşeronun Zirə kəndində balıqçı ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlığı Bakıda Çəmbərəkənd deyilən yerdə keçmişdir. Burada rus-tatar məktəbində ibtidai təhsil almışdır (1907-1914). Tələbəlik illərində “Nəf eli və yaxud elmin sonu” adlı kitabçasını “Kaspi” mətbəəsində çap etdirmişdir. (1912). “Məhəmmədiyyə” dərnəyində qabaqcıl fikirli [...]]]> Məmmədzadə Mirzə Bala – publisist, tərcüməçi, dramaturq, ictimai xadim.

Həyatı

Mirzə Bala Məmmədzadə 1898-ci il mayın 24-də Abşeronun Zirə kəndində balıqçı ailəsində anadan olmuşdur. Uşaqlığı Bakıda Çəmbərəkənd deyilən yerdə keçmişdir. Burada rus-tatar məktəbində ibtidai təhsil almışdır (1907-1914). Tələbəlik illərində “Nəf eli və yaxud elmin sonu” adlı kitabçasını “Kaspi” mətbəəsində çap etdirmişdir. (1912). “Məhəmmədiyyə” dərnəyində qabaqcıl fikirli ziyalılarla yaxından tanış olması onun dünyagörüşünün formalaşmasına ciddi təsir göstərir. Bakı texniki sənaye məktəbində təhsilini davam etdirir. Bu dövrdə “Azərbaycan”, “Gənclik sədası” və s. qəzetlərdə arabir çıxış edir. Azərbaycanda Xalq Cümhuriyyəti yarandığı vaxtdan (1918-ci il 28 may) onun möhkəmlənməsi uğrunda mübarizəyə qoşulur. Onun redaktorluğu ilə “Gənclər yurdu” jurnalı (Müsavat Partiyasının nəzdində yaranan “Gənclər cəmiyyəti”nin orqanı) nəşr olunur (1918-ci il 23 iyul). Tbilisidə “İki inqilab arasında” (1918) kitabı kütləvi tirajla buraxılır. Burada 1905-1917-ci illərdə Azərbaycanda mətbuat, maarif, ədəbiyyat, teatr və s. tarixinə ümumi bir nəzər salınmışdır. “Müsavat”ın Bakı komitəsinə üzv seçilir. “Bakı uğrunda mübarizə” pyesi 1919-cu il sentyabrın 16-da Azərbaycan teatr səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur. 1920-ci illərdə Azərbaycan Ali Xalq təsərrüfatı şurasında tərcüməçi, orta məktəblərdə müəllim kimi çalışır, eyni zamanda “Yeni yıldız” jurnalında Azərbaycan tarixi haqqında silsilə məqalələrlə çıxış edir. “Azərbaycan türk mətbuatı” (1922) kitabını nəşr etdirir. XI Ordunun işğalına qarşı gizli mübarizə komitəsinin tapşırığı ilə mətbəə yaradır, “İstiqlal” adlı qəzet dərc edir. İctimai-siyasi vəziyyət kəskinləşəndə gizli komitənin köməyi ilə gəmi ilə İranın Ənzəli şəhərinə mühacirət edir (1923). Sonra İstanbulda məskunlaşır (1927). Burada “Azəri türk”, “Odlu yurd”, “Azərbaycan yurd bilgisi” jurnalları ilə əməkdaşlıq edir. Eyni zamanda İstanbul Universitetinin hüquq fakültəsində təhsilini davam etdirir. *1931-ci ildə M. B. Məmmədzadə də M. Ə. Rəsulzadə və digər mühacirlərlə birlikdə Türkiyəni tərk edib Polşada yaşamaq məcburiyyətində qalır. “İslam ensiklopediyası” və “Türk islam ensiklopediyası” üçün sifarişlə məqalə-oçerklər yazmışdır. Berlində “Milli Azərbaycan hərəkatı” (1938), “Milli Azərbaycan “Müsavat” Xalq Partiyasının tarixi” kitabları nəşr olunmuşdur. M.B.Məmmədzadə 1954-cü ildə “Amerika Komitəsi”nin Münhen şəhərində açdığı “Sovet Birliyini öyrənən institut”da direktor və direktor müavini vəzifəsində çalışır. Burada “Dərgi” məcmuəsində çıxış edir. “Yeni Qafqaziyyə”, “Azəri türk”, “İstiqlal”, “Qurtuluş”, “Azərbaycan yurd bilgisi”, “Milliyyət”, “Kommunizmlə mücadilə”, “Sabah” və s. mühacirətdə çıxan onlarla qəzet və jurnallarda külli miqdarda publisistik məqalələri çap olunmuşdur. Onun məqalələri “Mirzə Bala”, “Nuhoğlu», “A.Kut”, “M.B.Məmmədzadə”, “M.B.Daşdəmir”, “Əli Kutluq” imzaları ilə çıxmışdır. 1959-cu il martın 8-də İstanbulda qəflətən ürək xəstəliyindən vəfat etmiş, Qaraca Əhməd məzarlığında dəfn olunmuşdur.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Almas İldırımın bəy nəslinə mənsubluğu onu Sovet totalitar rejimi tərəfindən həyata keçirilən cəza tədbirlərinin hədəfinə çevirir. Varlı tacir oğlu olduğuna görə o, [...]]]> Almas İldırım (İldırım Almaszadə), (25 mart 1907, Bakı – 14 yanvar 1952, Elazığ, Türkiyə), Azərbaycannın mühacir şairi.

Həyatı

ALMAS İLDIRIM
Tam Adı	İldırım Almaszadə
Doğum Tarixi	25 mart 1907
Doğum Yeri	Bakı
Ölüm Tarixi	14 yanvar 1952
Ölüm Yeri	Türkiyə Elazığ

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Almas İldırımın bəy nəslinə mənsubluğu onu Sovet totalitar rejimi tərəfindən həyata keçirilən cəza tədbirlərinin hədəfinə çevirir. Varlı tacir oğlu olduğuna görə o, Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərq ədəbiyyatı fakültəsindən xaric edilmişdir.

1926-cı ildə şair Süleyman Rüstəm ilə birlikdə “Dün bugün” adlı şeir məcmuəsinin müəllifi olur. 1928-də şeirlərində ifadə olunan millətçi ismarıclarına görə İldırım Dağıstana sürgün edilir. Sürgündə “Dağlardan xatirələr”, “Ləzgi elləri”, “Krımda axşamlar”, “Səlimxan” və “Günah kimdədir?” adlı şeirlərini yazır. 1930-cu ildə Bakıya qayıdıb “Dağlar Səslənərkən” şeirlər məcmuəsini nəşr etdirir. Lakin kitab senzuradan keçməyib şairin Azərbaycan Yazıçılar Birliyindən qovulmasına səbəb olur. Bu dəfə İldırım Türkmənistana sürgün edilir. Orada bir müddət məktəb direktoru vəzifəsində çalışır. Təzyiqlərə dözməyib 1933-cü ildə İrana qaçmaq qərarına gəlir. Məşhəddə İran hərbçiləri tərəfindən saxlanılaraq 25 gün məhbəs həyatı keçirir. Azadlığa çıxdıqdan sonra Türkiyəyə köçür və burada jurnalist kimi çalışırır. 1952-ci ildə Şərqi Anadolunun Elazığ şəhərində dünyasını dəyişir.

1991-cü ildə şairin oğlu Azərbaycana baş çəkərkən qəflətən vəfat edir və Abşeronun Şüvəlan kəndində dəfn olunur.

Əsərləri

Azərbaycanca

• 1.Seçilmiş əsərləri. Bakı: Öndər, 2004, 159 s.
• 2.Qara dastan (şeir və poemalar). Bakı: Azərnəşr, 1994, 143 s.
• 3.Azərbaycanın didərgin salınmış övladı şair Almas İldırımın şerləriylə. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi Hacı Hacıyev. Bakı: 1990, 30 s.

rusca

• 1.Азербайджан; До свидания, Баку! (cтихи) (Авторский перевод А.Фересетели). “Молодёжь Азербайджана”, 1993, 14-24 апреля.
• 2.Прощай Баку!; Азербайджан (стихи) (Перевод В.Кафарова). “Баку”, 1993, 20 июля.
• 3.Что было?; Не вернулся (стихи) (Авторизованный пер.А.Манафова). “Молодёжь Азербайджана”, 1994, 31 декабря.

Haqqında olan ədəbiyyat

Azərbaycanca

• 1. E.Bəşirova. Milli azadlıq mübarizi Almas İldırım. Bakı: Qartal, 1999, 71 s.
• 2. N.Ələkbərli. Üç budaq: Əhməd Cavad, Mikayıl Müşfiq, Almas İldırım. Bakı: Gənclik, 1999, 191 s.
• 3. B.Nəbiyev. Didərgin şair. Bakı: Sabah, 134 s.
• 4. N.Xəzri. Allahım, mən neçin şair doğuldum. “Ədəbəbiyyat və incəsənət”, 1990, 30 noyabr.
• 5. M.Məsimoğlu. Nerdə məni gül qoynunda doğuran… “Yeni Azərbaycan”, 2001, 24 avqust.
• 6. M.Teymur. Mühacirlərimiz. “Azadlıq”, 2006, 18 mart.
• 7. A.Ülvi. Almas İldırım-90. “Xalq qəzeti”, 1997, 18 oktyabr.
• 8. K.Vəliyev. Əlvida, ey gözəl Bakı… “Açıq söz”, 1990, N1, s.18-19.
• 9. V.Yusifli.Qara dastan. “Yeni Azərbaycan”, 2003, 27 iyul.
• 10.V.Yusifli. «Yol ver, yol ver öz yurduma gedim. “Аzərbаycаn”, 2004, s.3.

rusca

• 1.Кафаров В. Бакинец возврашается в Баку (О поезии А.Ильдырыма). “Баку”, 1993, 20 мая.
• 2.Манафов А. Соловей печальных песен (О поеме Алмас Ильдырыма). “Молодёжь Азербайджана”, 1993, 22-29 мая.

Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının inkişafını 4 mərhələyə ayırmaq olar:

1. İlk mərhələ 1909-cu ildə [...]]]> Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı Azərbaycanın daxilində yaranan ədəbiyyat qədər qədim və zəngindir. Hələ orta əsrlərdə Azərbaycanın görkəmli qələm sahibləri Xətib Təbrizi və Nəsimi Vətəndən kənarda yaşayıb-yaratmışlar. XX –XXI əsrlərdə Azərbaycanın bir sıra qələm sahibləri müxtəlif səbəblər üzündən Vətəndən kənarda yaşamaqlarına baxmayaraq, Azərbaycan ədəbiyyatını inkişaf etdirirlər.

Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının inkişafını 4 mərhələyə ayırmaq olar:

1. İlk mərhələ 1909-cu ildə başlamış və 1920-ci illərdə sona yetmişdir. 1909-1910-cu illərdə çar hökuməti Qafqazda bəzi islahatlar həyata keçirirdi. Bu islahatlarla əlaqədar hökumət Azərbaycanın azad fikirli övladlarının fəaliyyətinə güclü nəzarət edirdi. Bu səbəbdən də bir çox qələm sahibələri Azərbaycanı tərk etməyə məcbur oldular. Sözü gedən mərhələdə Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının əsası qoyuldu və bu dövrün nümayəndələri mühacirət ədəbiyyatı ideologiyasının formalaşmasına böyük təsir göstərdilər. Bu mərhələnin görkəmli nümayəndələri sırasında Əlibəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu və Şərq tarixində ilk demokratik respublika – Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin (1918-1920) banisi Məmməd Əmin Rəsulzadənin adını çəkmək olar. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, İranda yaşadığı müddətdə M.Rəsulzadə Şərqdə ilk Avropa standartlarına uyğun «İrani-novin» qəzetinin nəşrinə başlamışdı. Bu qəzetdə onun ədəbi məqalələri, şerləri və tərcümələri nəşr olunurdu. Sonralar Azərbaycanda və Türkiyədə nəşr olunmuş bir sıra əsərlərini də məhz ədib İranda olduğu dövrdə qələmə almışdır. Ə.Hüseynzadə və Ə. Ağaoğlu bu dövrdə İstanbulda yaşayırdılar, «Türk ocağı»və «İttihad və tərəqqi» cəmiyyətlərində fəaliyyət götərirdilər.

2. İkinci mərhələ 1920-1941-ci illəri əhatə edir. Bu dövrün nümayəndələri olmuş ədəbi simalardan M.Ə.Rəsulzadənin, M.B.Məmmədzadənin, Ə.Yurdsevərin, [[Ə.Topçubaşov]un, Y.V.Çəmənzəminlinin, C. Hacıbəyovun, Ə. Cəfəroğlunun, K.Ödər, H. Baykaranın, A. İldırımın və başqalarının adlarını çəkmək olar. Bu mərhələdə, daha dəqiq desək 1924-cu ildə M.Ə. Rəsulzadə İstanbulda Azərbaycanlıların Milli Mərkəzini yaratdı. Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının demək olar ki, bütün nümayəndələri bu mədəni mərkəzin üzvləri idilər. Onlar əmin idilər ki, Azrbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə həm siyasi, həm də mədəni istiqamətlərdə aparılmalıdır. Mühacirət ədəbiyyatının inkişafında M. Ə.Rəsulzadənin müstəsna rolu vardır. M.B.Məmmədzadə qeyd edir ki, M.Ə.Rəsulzadənin İstanbula gəlişinə qədər Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı xaotik vəziyyətdə idi. O, Türkiyədə və Avropanın digər bölgələrində yaşayan azərbaycanlıları bir amal ətrafında birləşdirməyə nail oldu. 1922-ci ildən nəşr olunmağa başlayan Azərbaycan qəzet və jurnalları mühacirət ədəbiyyatının inkişafına təkan verdilər. Bu dövrün nümayəndələrinin əsərləri Türkiyədə, Avropanın bir çox ölkələrində çap olunur və yayılırdılar. «Yeni Qafqazya», «Azəri-Türk», «Odlu yurd», «Azərbaycan yurd bilgisi», «Qurtuluş» kimi jurnallar, «Bildiriş», «İstiqlal» və s. kimi qəzetlər Avropanın müxtəlif şəhərlərində nəşr olunurdu.

3. Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının üçüncü mərhələsi 1945-ci ildə başlamış, 1991-ci ildə sona yetmişdir. Bu mərhələnin başlanğıcı İkinci Dünya Müharibəsinin başlanması ilə eyni vaxta düşmüşdür. Almanlar tərəfindən əsir götürülmüş bir çox azərbaycanlılar siyasi səbəblər üzündən Vətənə dönə bilməmişdilər. Sovet hökuməti almanlara əsir düşmüş sovet əsgərlərinin sonradan alman kəşfiyyat orqanlarına xidmət etdiklərini zənn edirdi. Ona görə də əsirlikdən Vətən dönən əsgərlərin bir çoxu ya yenidən sürgün olunur, ya da həbs olunurdular. Onların arasında müharibədən sonra Sovet İttifaqına dönməyərək xaricdə yaşayan və Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının gələcək inkişafını müəyyənləşdirən yazıçılar və şairlər də var idi. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə bu dövrün yaradıcı potensialı o qədər də böyük deyildir. Lakin bütün çətinliklərə baxmayaraq, mühacir ədiblərin bu nəsli də ədəbiyyatımızın inkişafında az iş görməmişdir. Bu dövr yazarlarının əsərləri Almaniyada nəşr olunan «Azərbaycan» qəzetində, həmçinin Türkiyə mətbuatında işıq üzü görürdü. Ən görkəmli nümayəndələri M. Kəngərli, A.Dağlı, S.Təkinər, M.Musazadə və başqaları hesab olunurlar.

4. Dördüncü, sonuncu mərhələ 1991-ci ildən başlamış və bu gün də davam etməkdədir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu dövr mühacirət ədəbiyyatının kamilləşməsi üçün müəyyən zamana ehtiyac vardır. Seyid Cəfər Pişəvəri, Məhəmməd Biriya, Həmzə Fəthi, Hökumə Billuri, Balaş Azəroğlu, Mədinə Gülgün, Qulamrza Səbri Təbrizi, Qulamhüseyn Saedi, Məhəmmədəli Mahmud, Həmid Nitqi və başqa yazıçı və şairlər İran hökumətinin despotizmindən yaxa qurtararaq dünyanın müxtəlif yerlərinə, bir hissəsi isə Şimali Azərbaycana mühacirət etmişdilər. Bu proses 1945-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda Milli Hökumətin suqutundan sonra baş vermişdi. Bununla da Azərbaycan ədəbiyyatında «Cənub mövzusu» yaranmağa və inkişaf etməyə başladı. İkiyə bölünmüş Azərbaycan dərdi, yurd, el-oba həsrəti bu poeziyanın toxunduğu əsas mövzu hesab olunur.